در این مقاله سعی شده است تا کشور عزیزمان ایران را مورد مطالعه موردی قرار داده و گردشگری فرهنگی را با توجه به فرهنگ و تمدن شرق و به خصوص ایران بررسی کنیم. بدون شک فرهنگ و تمدن شرقی پتانسیل بالایی را در توسعه گردشگری فرهنگی دارد و با توجه به این که اثرات منفی توسعه این نوع گردشگری (که در ادامه به آن اشاره می‌کنیم) بسیار کمتر از انواع دیگر گردشگری بوده و اثرات مثبت آن بیشتر، توسعه گردشگری فرهنگی می‌تواند یک استراتژی مناسب در توسعه صنعت گردشگری برای بسیاری از کشورهای آسیایی و به خصوص ایران باشد. بدیهی است به بسیاری از موارد تنها اشاره‌ای کوتاه و گذرا داریم و توضیح بیشتر آنها نیازمند مقاله‌های تخصصی‌تری است که در این فرصت کوتاه نمی‌گنجد.

گردشگری فرهنگی از دو عبارت گردشگری و فرهنگ تشکیل شده است. به منظور اینکه تعریف ملموس‌تری از گردشگری فرهنگی داشته باشیم، بهتر است ابتدا اجزا تشکیل دهنده آن را تعریف کنیم و سپس به تعریف مستقیم آن بپردازیم. تعاریف متعددی از واژه گردشگری وجود دارد. اما به نظر می‌رسد جامع‌ترین آنها تعریفی باشد که توسط خود سازمان جهانی گردشگری ارائه شده است. بر طبق این تعریف، گردشگری به فعالیت سفر یک شخص به منطقه‌ای خارج از محل زندگی خود تا یکسال ادامه پیدا نکند و با هدف تفریح، تجارت و یا سایر اهداف باشد، گفته می‌شود. تعداد تعاریف بسیار زیاد است چیزی در حدود 160 تعریف! در ادامه تعدادی از مهمترین تعاریف را بیان می‌کنیم. مارگارات مکید فرهنگ را مجموعه‌ای از رفتارهای آموختنی، باورها، عادات و سنت‌های مشترک میان افراد می‌داند که به صورتی متوالی توسط فردی که وارد آن جامعه می‌شود، آموخته و به کار گرفته می‌شود. ادوارد ساپیر نیز فرهنگ را مجموعه‌ای از معناها که یک گروه معین به مدد آن با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند، می‌داند. گرت هافستد نیز فرهنگ را اینگونه تعریف می‌کند: فرهنگ برنامه‌ریزی جامع ذهن است که به جداسازی اعضای یک گروه می‌انجامد. اما شاید بهترین تعریف از فرهنگ، تعریفی باشد که ادوارد تیلور ارائه داده است. از نظر تیلور فرهنگ مجموعه‌ای پیچیده از باورها، هنرها، اخلاق، حقوق، ارزش‌ها، آداب و رسوم و دیگر قابلیت‌ها و عاداتی است که انسان به عنوان عضوی از جامعه کسب می‌کند.

اکنون در بررسی گردشگری فرهنگی باید توجه کرد که دو گرایش عمده در بازار گردشگری وجود دارد. یکی بازار انبوه (که گردشگری انبوه را شامل می‌شود) و دیگری بازاری با علایق ویژه به هنر، میراث و فرهنگ. گردشگری فرهنگی جزو گروه دوم است. بر طبق تعاریف موجود، گردشگری فرهنگی مجموعه‌ای از مکان‌ها، سنت‌ها، هنرها، جشن‌ها و تجاربی است که یک کشور و مردم آن را به تصویر می‌کشد و تنوع و شخصیت آن کشور را منعکس می‌کند.

شاید بتوان گفت گریسون کیلر در همایشی که در کاخ سفید برگزار شد به بهترین شکل گردشگری فرهنگی را تعریف کرد: «ما واقعاً نیاز داریم که درباره گردشگری فرهنگی فکر کنیم. زیرا در واقع هیچ نوع دیگری از گردشگری وجود ندارد! گردشگری فرهنگی معنای اصلی گردشگری است. مردم برای دیدن فرودگاه‌ها، رستوران‌ها، هتل‌ها و دیگر تسهیلات تفریحی به آمریکا نمی‌آیند بلکه آنها برای دیدن فرهنگمان می‌آیند. فرهنگ بالا، فرهنگ پائین، متوسط، چپ، راست، واقعی ... و یا خیالی. آری! آنان برای دیدن آمریکا می‌آیند».

گر چه ممکن است تعریف او خیلی مبنای علمی مستحکمی نداشته باشد اما به راستی حقیقت گردشگری فرهنگی را بیان کرده است.

این تعریف در مورد کشور ایران نیز موضوعیت دارد. بسیاری از گردشگران برای دیدن آداب و رسوم ما، لباس پوشیدن ما، معماری ما، دین ما و بسیاری دیگر از اجزای فرهنگی ما، به ایران می آیند. آنها به ایران می‌آیند تا در فضای مسجد جامع اصفهان، فلسفه و عرفان اسلامی را جست و جو کنند و شاید لحظه‌ای از فضای ماشینی و تاریک دنیای صنعتی رهایی جویند. به تخت جمشید می‌روند تا با تمدن چند هزار ساله ایران آشنا شوند و انگشت تعجب بر دهان بگذارند. به دیدن فرهنگ فولکلور ما می‌روند تا زیبایی زندگی ایرانیان را لمس کنند. آنان به دنبال آرامش‌اند. به دنبال آرامش روح. آنها آرامش روح را در فرهنگ ما می‌جویند. به راستی ما تا چه اندازه قدر این گنج گرانقیمتمان را می‌دانیم؟

 گونه شناسی جاذبه‌های فرهنگی:

اگر بخواهیم به طور تخصصی‌تر گردشگری فرهنگی را بررسی کنیم، باید اجزای آن را بشناسیم. ما در گونه‌شناسی جاذبه‌های گردشگری فرهنگی هشت مورد عمده را طبقه بندی می‌کنیم. این موارد عبارتند از: سایت‌های باستان شناسی، تاریخی و فرهنگی، الگوهای خاص فرهنگی، هنرها و صنایع دستی، فعالیت‌های جذاب اقتصادی، اماکن شهری جذاب، موزه‌ها، فستیوال‌ها و رویدادهای فرهنگی و در آخر هم آداب و رسوم مهمان‌پذیری ساکنان. هر یک از این انواع جاذبه‌ها، ویژگی‌ها و خصوصیات خاص خود را دارد. خوشبختانه ایران از نظر جاذبه‌های فرهنگی بسیار غنی است و از لحاظ پتانسیل‌های فرهنگی در بین ۱۰ کشور اول دنیا قرار دارد.
نمونه های گردشگری فرهنگی شامل: یادمان‌های ملی و فرهنگی، ساختمان‌های تاریخی، ساختمان‌های مهم مذهبی و مکان‌هایی که در آن یک اتفاق مهم تاریخی یا مذهبی رخ داده باشد. فرهنگ شرقی به علت قدمت بسیار زیاد خود، موارد بسیاری از این گونه را داراست. انواع معابد بودایی، مساجد اسلامی، کاخ‌ها و ساختمان‌های تاریخی، آرامگاه‌ها و مقبره‌ها، تپه‌ها و سایت‌های باستانی، اماکن مقدس مذهبی و... از جمله آن هستند. جذابیت این نوع از منابع گردشگری فرهنگی، به علت قدمت تاریخی یا ارزش مذهبی و ملی آن است. به طوری که گاهی معرف یک ملت، یک قوم یا یک تمدن هستند. به عنوان مثال تخت جمشید یا پارسه، به عنوان مظهر تمدن و فرهنگ ایرانی در بین جهانیان محسوب می‌شود یا مساجد ایرانی به نوعی، گونه‌ای خاص از معماری اسلامی را شامل می‌شوند. بازدید از مناطق جنگی یا اماکنی که در گذشته اتفاقی خاص در آن جا حادث شده نیز در این گروه جای می‌گیرند.

 الگوهای خاص فرهنگی:

الگوهای خاص فرهنگی به سنت‌ها و شیوه‌هایی از زندگی گفته می‌شود که برای گردشگران جالبند. این الگوهای فرهنگی شامل آداب و رسوم، لباس، جشن‌ها، شیوه‌های زندگی، اعتقادات مذهبی و فعالیت‌هایی که بیشتر در زندگی روستایی و به ندرت در زندگی شهری مشاهده می‌شود، هستند. معمولا به علت تفاوتی که در الگوهای خاص فرهنگ شرقی با دیگر نقاط دنیا وجود دارد، فرهنگ شرقی برای عمده گردشگران اروپایی و آمریکایی بسیار جذاب است. حتی به علت پهناور بودن قاره آسیا، این الگوها برای خود مردم این قاره نیز دارای جذابیت است. بسیاری از گردشگران از دیدن شیوه لباس پوشیدن و آداب و رسوم مردم یک روستا در دل کویر ایران بسیار لذت می‌برند. آنها سختی سفر را تحمل می‌کنند تا بدانند اعتقادات مذهبی ایرانیان چگونه است؟ آنها چگونه زندگی می‌کنند؟ چگونه شادی می‌کنند؟ چگونه عزاداری می‌کنند و... نکته دیگری که در این نوع از گردشگری فرهنگی برای گردشگران جذاب است، سادگی و بی آلایشی فرهنگ و تمدن شرقی است. به طوری که آنها پاکی و تصفیه روحی را در این نوع از زندگی می‌جویند.



 هنرها و صنایع دستی:

اشکال مختلف هنرهای اجرایی شامل رقص‌های محلی، موسیقی، تئاتر و هنرهای تجسمی از قبیل نقاشی و مجسمه‌سازی در این گروه جای می‌گیرد. بدون شک زیبایی و اصالتی که هنر شرق دارد، در هیچ جای دنیا یافت نمی‌شود. ایران نیز یکی از تاثیرگذارترین تمدن‌ها در هنر شرق است. شاید برای توضیح همین یک جمله کافی باشد: هنر نزد ایرانیان است و بس، ... و به راستی هنر نزد ایرانیان است. در میان رشد بی‌رویه موسیقی‌های گوناگون، موسیقی سنتی ایرانی همواره جایگاه خود را حفظ کرده و به عنوان یک موسیقی فلسفی و عرفانی خود را نشان داده است. رقص‌های محلی ایرانیان بسیار جذاب و متنوع هستند و نمایش‌های ملی ما از جمله تعزیه، در آثار معنوی جهانی ثبت شده‌اند. یکی از ویژگی‌های مهم هنر ایرانی منحصر به فرد بودن آن است. یعنی شبیه هیچ هنر دیگری نیست و به نوعی منعکس کننده تمدن ایرانی - اسلامی است.

فعالیت‌های جذاب اقتصادی:

یکی از انواع خاص گردشگری فرهنگی مشاهده، توصیف و یا به تصویر کشیدن پاره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی جذاب از قبیل پرورش گیاهان و محصولات کشاورزی، داد و ستد در بازارهای سنتی، به کار بردن تکنیک‌های خاص برای شکار و یا ماهیگیری و... است. به عنوان مثال مراسم گلاب گیری در قمصر کاشان یکی از انواع فعالیت‌های جذاب اقتصادی است. به طوری که روند تولید گلاب برای بسیاری از بازدیدگنندگان جالب است و در انتها ممکن است محصول تولید شده را خریداری کنند. امروزه بسیاری از گردشگران برای بازدید از بازارهای سنتی و تاریخی، به مقاصد گوناگون سفر می‌کنند تا ضمن خرید از این بازارها با فضای تجاری و شیوه دادوستد آنها نیز آشنا شوند.

اماکن شهری جذاب:

در مقابل جذابیت‌هایی که اماکن روستایی دارند پارک‌ها، مراکز فرهنگی، سالن‌های نمایش، گالری‌های هنری، حمل و نقل و بسیاری دیگر از عناصر شهری نیز می‌توانند دارای جذابیت باشند. در بعضی از شهرها اجرای هنرهای مختلف، بازی‌ها، اپراها، کنسرت‌های موسیقی و... جذابیت‌های عمده‌ای را هم برای ساکنین محلی و هم برای گردشگران ایجاد می‌کنند. به عنوان مثال حمل و نقل آبی در بسیاری از شهرها که دارای رودخانه‌ها و کانال‌های گوناگون هستند، منبع خوبی برای جذب گردشگر است. لزوم توسعه شهری در راه رسیدن به این نوع از گردشگری فرهنگی اهمیت ویژه ای دارد. این امر نیازمند مدیریتی قوی و علمی و برپایه علم شهرسازی است.

موزه‌ها:
موزه‌ها معمولا در مکان‌های شهری و با موضوعات مختلفی همچون باستان شناسی، تاریخی، قوم نگاری، تاریخ طبیعی، هنری، صنایع دستی، علم و تکنولوژی، صنعت و... برپا می‌شوند. در کنار موزه‌ها می‌توان فروشگاه‌های لوازم قدیمی و عتیقه‌ها را نیز در این طبقه قرار داد. بدون شک دیدن موزه ایران باستان و موزه اسلامی برای بسیاری از گردشگران خارجی و حتی گردشگران داخلی دارای جذابیت است. در این جا نیز می‌توان اشاره کرد که تمدن و فرهنگ شرقی به علت همان قدمت بسیار زیاد خود از لحاظ ابزار و لوازم تاریخی بسیار غنی است. نکته دارای اهمیت در این بحث توجه به مدیریت موزه‌ها و این فروشگاه‌های خاص است. به طوری که درصد بالایی از موفقیت موزه‌ها در جلب مخاطب به معماری، امکانات و تسهیلات، شیوه مدیریتی و به طور کلی کیفیت آن بستگی دارد. متاسفانه در ایران به اندازه کافی به موزه‌ها توجه نمی‌شود و بسیاری از آنها تنها به انبار تبدیل شده‌اند.

فستیوال‌ها و رویدادهای فرهنگی:
انواع و اقسام جشنواره‌های فرهنگی و هنری، راهپیمایی‌های سالانه و کارناوال‌ها در این گروه جای می‌گیرند. امروزه بسیاری از تورهای نمایشگاهی و جشنواره ای طراحی شده‌اند که طی برگزاری جشنواره و یا نمایشگاه بازدیدکنندگان را به دیدار از این رویدادهای فرهنگی می‌برند. مراسم عزاداری عاشورا یکی از انواع مطرح این نوع رویدادهاست که با توجه به ارزش مذهبی و تاریخی آن، می‌تواند جذابیت خاصی برای گردشگران خارجی داشته باشد و ضمن آشنا کردن آنها با دلایل این عزاداری‌ها، آداب و رسوم آن را نیز به معرض نمایش بگذارد. با توجه به انواع جشن‌های خاصی که در کشور ما برگزار می‌شود. توسعه این نوع از گردشگری فرهنگی می‌تواند بسیار مفید باشد.

آداب و رسوم مهمانپذیری ساکنان:
یکی از جذابیت‌های واقعی برای گردشگران، دوستانه بودن و شخصیت مهمانپذیری ساکنین محلی در برخورد با آنهاست. گردشگران از این که در جامعه میزبان مورد احترام قرار گیرند و به شیوه ای سنتی و بومی مورد استقبال و پذیرایی قرار گیرند بسیار لذت می‌برند. اگر چه معیاری برای اندازه‌گیری نوع و کیفیت این امر وجود ندارد اما با آموزش ساکنان محلی می‌توان آنها را برای پذیرش گردشگر آماده کرد.

نوشته: دکتر حسن تقی زاده انصاری
منبع:میراث آریا.